Bir Zamanlar Anadolu'da, on beş yıl sonra: geceyi taşıyan sessizlik
Nuri Bilge Ceylan'ın 2011'de Cannes'da Grand Prix alan filmi, bir ceset arayışının içinden Anadolu gecesini ve birbirine bakmayan erkekleri anlatıyor. Filmi bu kez yavaşlığı değil, sessizliği üzerinden yeniden okumak.
Üç araba, gece yarısı, bozkırda kesik kesik ilerleyen farlar. Nuri Bilge Ceylan'ın 2011'de Cannes'da Grand Prix alan filmi bir cinayet soruşturması gibi açılıyor: Bir adam öldürülmüş, cesedi bir tepenin eteğine gömülmüş, faili cinayeti itiraf etmiştir ama yeri hatırlamıyordur. Savcı, komiser, doktor ve jandarmalar sabaha kadar aynı hikâyeyi farklı ağızlardan dinleyerek Anadolu'nun karanlığında dolaşır.
Film ilerledikçe cinayetin kendisi geride kalır. Öne çıkan şey, gece boyunca konuşan, susan ve birbirine bakmayan erkeklerin kendisidir.
Bir cinayet filmi gibi başlayıp cinayeti unutan film
157 dakika boyunca kamera acele etmiyor. Araç içi konuşmalar, mola verilen kahvehaneler, elektriği kesilmiş bir köy evi ve birbirini dinlemeyen adamların bürokratik atışmaları filmi taşır. Ceylan, seyirciden sabır istediğini gizlemiyor; ama bu sabrın karşılığı, sonunda tek bir cümleyle açıklanamayacak bir insan tablosu.
Bu tabloda herkesin bir görevi var: savcı dosyayı kapatmak, komiser işi bitirmek, doktor raporu yazmak, şoför arabayı sürmek ister. Hiçbiri aslında orada olmak istemiyordur. Gece uzadıkça görevlerinin arkasındaki kişisel hikâyeler çıkmaya başlar; filmin gerilimi cinayetten değil, bu hikâyelerin birbirine değdiği anlardan gelir.
Yüzler, ışık ve manzara
Gökhan Tiryaki'nin görüntüleri bozkırı bir fon olarak kullanmıyor. Tepeler, uzaktaki köy ışıkları ve ufuk çizgisi, sahnelerin duygusunu taşıyan asıl araçlar. Işık ise cimri: konuşanı aydınlatıyor, susanı karanlıkta bırakıyor. Bir sahnede yüzün yalnızca yarısını görürüz; diğer yarısı, o kişinin söylemedikleridir.
Bu tercih, filmin en çok konuşulan "yavaşlık" tartışmasını da açıklıyor. Ceylan'ın ritmi seyirciyi yormak için değil, dikkat çekmek için yavaş. Kamera bir yüzde gereğinden uzun kalıyorsa, orada söylenmiş bir sözün değil, söylenmemiş bir şeyin izini sürüyordur.
Sessizlik, filmin asıl diyaloğu
Diyalogların çoğu gündelik: yoğurt, sağlık, gaz lambası, memur maaşı, karısıyla yaşadığı sorunlar. Ama bu sıradanlık, filmin gerilimini kuruyor. Adamlar konuştukça birbirlerine yaklaşmıyor, aksine her biri kendi içine biraz daha kapanıyor. En çok konuşan karakterler, en az anlaşılanlar.
Ceylan'ın senaryoyu Ercan Kesal ve Ebru Ceylan'la birlikte yazması, bu dili besliyor. Replikler edebî bir parlaklık aramıyor; taşrada geçen bir gecede insanların gerçekten söyleyebileceği cümleler gibi duruyor. Filmin mizahı da buradan doğuyor: bürokrasinin ciddiyeti ile insanların küçüklüğü arasındaki mesafe.
Spoiler Finalde otopsi masasında olanları anlatıyor — açmak için tıklayın
Sabah olduğunda ekip kasabaya döner ve film, adli tıp odasında sona erer. Gece boyunca anlatılan hikâyeler cesedi açıklamaya yetmez; otopsi masasındaki beden, soruşturmanın değil, insanların birbirinden sakladıklarının kanıtı gibi durur. Doktorun yüzünde kalan ifade, filmin asıl meselesini hatırlatır: Kimse cinayeti çözmüyor, herkes kendi sessizliğiyle baş başa kalıyor.
Neden bugün hâlâ izlenmeli
On beş yıl sonra film, hızlı tüketilen dizilerin arasında tuhaf biçimde güncel. Çünkü anlattığı şey bir dönem ya da bir ülke değil; bir arada çalışmak zorunda kalan, birbirini dinlemeyen insanların hâli. Bugünün platform içerikleri bile çoğu zaman aynı soruyu soruyor: Bir insanın hikâyesini öğrenmek için ne kadar beklemeye hazırız?
Muhammet Uzuner, Yılmaz Erdoğan, Taner Birsel ve Ahmet Mümtaz Taylan'ın oyunculukları, filmin bu sabırlı yapısını taşıyor. Hiçbiri rolünü "oynamıyor"; sanki o gece orada bulunmuş gibi duruyor. Bu, Ceylan sinemasının en zor görünen ama en çok işe yarayan tarafı.
Bir Zamanlar Anadolu'da, cinayeti çözmüyor. Cinayetin etrafında toplanan insanların ne kadar az şey bildiğini ve bildiklerini ne kadar az söylediğini gösteriyor. Bu yüzden film, ilk izleyişte bir soruşturma, ikinci izleyişte ise bir ağıt gibi okunuyor.
Nuri Bilge Ceylan'ın sineması, 2000'lerden bu yana uzun planlar, sessizlik ve diyalog ağırlıklı sahnelerle tanınıyor. Bir Zamanlar Anadolu'da 2011'de Cannes'da Büyük Ödül'ü aldı; yönetmen 2014'te Kış Uykusu ile Altın Palmiye'ye ulaştı. Bu iki ödül, Türkiye sinemasının uluslararası görünürlüğü açısından bir dönüm noktası oldu.
Film, on beş yıl sonra yeniden izlendiğinde farklı bir okuma sunuyor: o dönem bir taşra soruşturması olarak konuşulan hikâye, bugün bürokrasi, erkeklik ve sessizlik üzerine bir metin gibi duruyor. Bu da klasik tanımını hak ediyor.
Ceylan'ın taşra anlatısı, Türkiye sinemasında uzun bir geleneğin parçası. Ancak onun yaklaşımı, taşrayı egzotik bir manzara olarak değil, bürokrasinin ve iktidar ilişkilerinin mikrokozmosu olarak ele alıyor. Film bu yüzden on beş yıl sonra da güncel kalıyor.
Daha fazla klasik için tüm eleştirilere göz atabilirsiniz. Filmin künyesi ve ödülleri için Cannes arşivine bakabilirsiniz.